W Tarnowie, na starym mieście, na rogu kamienicy przy ul. Wałowej 29, stoi odlany z brązu, niezwykle ciekawy pomnik.
Niewielki męzczyzna w berecie, oparty o ścianę, palący fajkę.
Kim jest ta tajemnicza postać? i co robi w tym miejscu? Wielu zadaje sobie to pytanie….
Roman Brandstaetter. Tarnowianin, polski pisarz, poeta, dramaturg i tłumacz. Znawca Biblii. Urodził się w Tarnowie, w żydowskiej rodzinie inteligenckiej jako syn Ludwika i Marii z domu Brandstaetter. Jego dziadek, Mordechaj Dawid Brandstaetter (1844–1928),był właścicielem tłoczni oleju lnianego w Tarnowie, jak również znanym twórcą literatury hebrajskojęzycznej, autorem wielu opowiadań i nowel. Brandstaetter ukończył szkołę powszechną oraz Gimnazjum Męskie w Tarnowie, a egzamin dojrzałości zdał w 1924 w Krakowie. Tam też studiował filozofię i filologię polską na Uniwersytecie Jagiellońskim. Po ukończeniu studiów przebywał w latach 1929–1931 na rządowym stypendium w Paryżu, gdzie prowadził badania nad działalnością polityczno-społeczną Adama Mickiewicza. Praca ta zaowocowała tytułem doktora filozofii, który otrzymał w 1932.
W 1935 odwiedził Turcję, Grecję i Palestynę.
Krótko po wybuchu II wojny światowej Roman Brandstaetter przeniósł się do Wilna, gdzie w 1940 poślubił Tamarę Karren, Żydówkę, którą poznał wcześniej w Warszawie. Po kilkumiesięcznym pobycie w Wilnie (w czasie którego zainteresowało się nim NKWD),dzięki staraniom rodziny żony, oboje udali się do Jerozolimy poprzez Moskwę, Baku, Iran i Irak. W Jerozolimie autor początkowo współpracował z hebrajskimi wydawnictwami, prasą i teatrem. Następnie, dzięki pomocy profesora Stanisława Kota, który był nauczycielem Brandstaettera na Uniwersytecie Jagiellońskim, otrzymał posadę w nasłuchu radiowym Polskiej Agencji Telegraficznej, gdzie pracował aż do czasu swojego wyjazdu z Palestyny. Czas pobytu Brandstaettera w Jerozolimie był okresem przełomowym w jego życiu, gdyż wtedy przeszedł na wiarę katolicką. Przeżycie to opisał później w opowiadaniu Noc biblijna zamieszczonym w zbiorze Krąg biblijny.
W 1946 Brandstaetter wyjechał do Egiptu. Stamtąd przybył do Rzymu, gdzie 15 grudnia 1946 przyjął chrzest z rąk oo. paulinów, a 21 grudnia 1946 w tamtejszym kościele paulinów poślubił Reginę (Irenę) Wiktor herbu Brochwicz z Woli Sękowej, sekretarkę ambasadora polskiego w Rzymie, profesora Stanisława Kota. W latach 1947–1948 pełnił funkcję attaché kulturalnego przy ambasadzie RP w Rzymie. W 1948 zorganizował tam uroczystości z okazji 100. rocznicy założenia Legionu Mickiewicza.
Po powrocie do Polski w 1948 zamieszkał w Poznaniu, gdzie otrzymał posadę kierownika literackiego Teatru Polskiego, a następnie Teatru Wielkiego. Pełnił również funkcję wiceprezesa Oddziału Poznańskiego Związku Zawodowego Literatów Polskich. W 1950 Brandstaetter przeniósł się do Zakopanego, gdzie spędził 10 lat jako przewodniczący Rady Kultury przy Miejskiej Radzie Narodowej. W tym samym roku został członkiem Polskiego PEN Clubu. W 1951 napisał libretto do opery Tadeusza Szeligowskiego Bunt żaków. Dokonał także przekładów wybranych dzieł Szekspira. W 1956 został członkiem korespondentem francuskiej Academie Rhodanienne des Lettres.
W 1960 Brandstaetter powrócił do Poznania i oddał się wyłącznie pracy literackiej. Stworzył tam kolejne dramaty, wydawał nowe tomy poezji, kontynuował także przekłady dzieł Szekspira oraz rozpoczął nowy cykl przekładów biblijnych z języka hebrajskiego. Następnie zajął się tłumaczeniem ksiąg Nowego Testamentu, z których udało mu się ukończyć przed śmiercią cztery Ewangelie, Dzieje Apostolskie oraz Apokalipsę i Listy św. Jana.
W tym okresie powstało też najwybitniejsze dzieło prozatorskie Brandstaettera, czterotomowa powieść historyczna Jezus z Nazarethu (1967–1973). W 1972 Brandstaetter wydał opowiadanie Ja jestem Żyd z Wesela, a następnie ukazały się również trzy zbiory miniatur literackich: Krąg biblijny (1975),Inne kwiatki św. Franciszka z Asyżu (1976),Bardzo krótkie opowieści (1978),oraz Bardzo krótkie i nieco dłuższe opowieści (1984). Wiele jego tekstów zostało opublikowanych w pismach katolickich, takich jak Przewodnik Katolicki, W drodze czy Tygodnik Powszechny.
Zmarł na zawał serca 27 września 1987. Został pochowany obok swej zmarłej wcześniej (1986) żony Reginy (z domu Brochwicz-Wiktor) na Cmentarzu Komunalnym na Miłostowie w Poznaniu.
***
Jego imię nosi ulica w Poznaniu oraz Tarnowie i (jako jedyne w Polsce) oraz byłe Gimnazjum nr 11 w Tarnowie, które było również inicjatorem i fundatorem jego pomnika na ulicy Wałowej w Tarnowie, który dzisiaj mijamy wielokrotnie, przechodząc ulicą Wałową. Rzeźba pisarza w pozie, z jaką najbardziej kojarzono Brandstaettera za życia – stojącego przy kamienicy i palącego fajkę, ubranego w charakterystyczny beret i płaszcz, stoi w miejscu symbolicznym, w którym przed II wojną światową przebiegała umowna granica między polskim i żydowskim Tarnowem…
W 120. rocznicę urodzin tego wybitnego pisarza, poety, dramaturga i tłumacza Biblii, na wiosek tarnowskich radnych, rok 2026 został ogłoszony Rokiem Romana Brandstaettera.
Z tej okazji zapraszmy wszystkich na ogólnopolską, interdyscyplinarną konferencję naukową poświęconą Romanowi Brandstaetterowi.
Wydarzenie adresowane jest do środowisk naukowych, kulturalnych oraz wszystkich zainteresowanych twórczością i dziedzictwem urodzonego w Tarnowie poety, pisarza, dramaturga i tłumacza. Poprzedzi je msza św. w intencji Romana i Reginy Brandstaetterów, która odprawiona zostanie w bazylice katedralnej o godz. 8.
Program
9:00 Otwarcie konferencji
9:20 Sesja I
09:20-09:40 Jan Grzegorczyk – Poznań – Ukryty – przypadki Romana Brandstaettera
09:40-10:00 Prof. dr hab. Zofia Zarębianka – Uniwersytet Jagielloński – Obrazy niebieskiej Jeruzalem w poezji Romana Brandstaettera
10:00-10:20 Prof. dr hab. Ryszard Zajączkowski – Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II – Asyż i nurt franciszkański w twórczości Romana Brandstaettera
10:20-10:40 Dr hab. Joanna Nowińska MS – Uniwersytet Śląski – Wzmocniona ewokatywność obrazu Babilonu w przekładzie Apokalipsy autorstwa Romana Brandstaettera – efekt hebrajskiej mentalności czy stylizacji poetyckiej
10:40-11:00 Dr hab. Anastazja Seul, prof. UZ – Uniwersytet Zielonogórski – Egzystencjalny i duchowy wymiar przestrzeni miast z „Kręgu biblijnego” Romana Brandstaettera
11:00-11:20 Prof. dr hab. Edward Jakiel – Uniwersytet Gdański – Niniwa Romana Brandstaettera
11:20-12:00 przerwa kawowa
12:00 Sesja II
12:00-12:20 Ks. dr Paweł Kochaniewicz – Nowy Sącz – Asyż. Przestrzeń duchowych narodzin Romana Brandstaettera i artystyczna kolebka jego literackiej wyobraźni
12:20-12:40 Maciej Nowotniak – Warszawa – Topos Jerozolimy u Romana Brandstaettera – próba ujęcia
12:40-13:00 Dr Natalia Wojtanowska-Bąk – Uniwersytet Jagielloński – Rzymska działalność Romana Brandstaettera jako attaché kulturalnego
13:00-13:20 Anna Żalińska – Muzeum Ziemi Tarnowskiej, Szkoła Doktorska Uniwersytetu Komisji
Edukacji Narodowej w Krakowie – Krąg rodzinny Romana Brandstaettera – ludzie i miejsca w świetle materiałów archiwalnych
13:20-13:40 Barbara Sawczyk – Miejska Biblioteka Publiczna im. Juliusza Słowackiego w Tarnowie – Roman Brandstaetter – tarnowskie konteksty historyczno-biograficzne. Prezentacja publikacji z serii „Wybitni Tarnowianie”
13:40-14:00 Agnieszka Kowalik – Tarnów – Pamięć kulturowa miasta: osobowości w krajobrazach miejskich
14:00-14:20 Dr Paweł Plichta – Uniwersytet Jagielloński, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze – Mapa dziedzictwa Romana Brandstaettera
15:00 Zakończenie konferencji
Organizatorami wydarzenia są: Instytut Studiów Międzykulturowych Uniwersytetu Jagiellońskiego, Sekcja Studiów nad Dziedzictwem i Pamięcią Kulturowa Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego oraz Miejska Biblioteka Publiczna im. Juliusza Słowackiego w Tarnowie.
